გერმანული ქორალი იდეალურად ბუნებრივ ტონალობაში იგალობება. ამ დროს არ გამოიყენება ტემპერირებული ბგერითი საფეხურები, როგორებიც ფორტეპიანოზე გვხვდება, არამედ ის საფეხურები, რომლებიც ბუნებრივად წარმოიშობა როგორც ობერტონები ან კომბინაციური ტონები ძირითადი ტონიდან. ამის უკან დგას აზრი, რომ ეკლესიის საკულტო გალობა რაც შეიძლება მეტად უნდა შეესაბამებოდეს ზეციურ პირველსახეს და ღვთაებრივ აზრს მიჰყვებოდეს. ამიტომ არ გამოიყენება თანამედროვე ტემპერირებული ტონალური სისტემის ხელოვნური ბგერითი საფეხურები, არამედ ისინი, რომლებიც თავად ღმერთმა შექმნა. ასე წმინდა გალობა სრულყოფილად ეწერება ყოვლის ჰარმონიაში და კიდევ უფრო მეტად ხდება ზემო სიწმინდეში ანგელოზთა გალობის გამოძახილი.

ბიზანტიური საეკლესიო გალობის ტრადიციიდან მომდინარე, გერმანული ქორალის ტონალური სისტემა თავიდანვე ბუნებრივ ტონალობაზე იყო აგებული. ბიზანტიური ქორალის სახელმძღვანელოები ცალკეული საეკლესიო ხმებისთვის შესაბამის ტონურ ნაბიჯთა ზომებს იძლევა. იქ, მაგალითად, განასხვავებენ დიდ, მცირე და ზედმეტად ფართო მთელ ტონს, ასევე სხვადასხვა სიგანის ნახევარტონურ ნაბიჯებს. ეს ტონალური სისტემა 1985 წელს გერმანული ქორალისთვის თავდაპირველად პირდაპირ იქნა მიღებული.

ტონური ნაბიჯების ზომები იზომება ლიუტებში (ბერძნ. tmémata). ოქტავა სასკოლო ტრადიციის მიხედვით იყოფა 68, 70, 71 ან 72 ლიუტად; ინტერვალების, ანუ ტონური ნაბიჯების, სიგანე შემდეგ ლიუტებში გამოისახება. ასეთი “ინტერვალთა საზომი სახაზავები” უკვე ანტიკურობაში იყო გავრცელებული და, რამდენადაც ვიცით, პირველად პითაგორელებმა შემოიღეს. თუმცა ეს მონაცემები ტონური ნაბიჯების სიგანის შესახებ მხოლოდ უხეში ორიენტაციისთვის გამოიყენებოდა. ზუსტი მნიშვნელობები მხოლოდ ბუნებრივ ხმოვან სხეულებში ტალღის სიგრძეთა შეფარდებებიდან მიიღება. მათ გამოსათვლელად და ექსპერიმენტულ-სასწავლო ინსტრუმენტად პითაგორელები იყენებდნენ მონოქორდს, მარტივ ხის ყუთს ერთი დაჭიმული სიმით, რომლის გაყოფაც ხიდის საშუალებით ზუსტად გასაზომ მონაკვეთებად შეიძლება. ეს სიმის სიგრძეთა შეფარდებები შეესაბამება ფიზიკურ ტალღის სიგრძეთა შეფარდებებს და მარტივი მთელი რიცხვების წილადებით გამოიხატება.

პითაგორელები ასევე ასწავლიდნენ ყოვლისჰარმონიას: მუსიკის ჰარმონიკულ კანონზომიერებებში აისახება ქმნილების ფორმირების კანონები; ღმერთმა ყველაფერი ასე მოაწყო; ხოლო ადამიანს შესაბამისი მუსიკალური პრაქტიკით შეუძლია ამ ჰარმონიაში ჩადგეს და შესაბამისი ეთოსი და სულიერი ცნობიერება მიიღოს. ანტიკურობაში მუსიკალური განათლება სამშვინველისა და სულის აღზრდად მიიჩნეოდა; გარკვეული ხმებისა და მელოდიების მოსმენითა და გალობით შესაძლებელი იყო სულიერი ძალების მოწოდება, ხოლო სული აღიძვრებოდა სულიერი სივრცეებისკენ აღმასვლისთვის, რომლებიც პლანეტურ სფეროებში იყო გამოსახული. ახალ დროში ეს კავშირები არამეცნიერულ მეტაფიზიკურ სპეკულაციად იქნა უარყოფილი. მხოლოდ დღეს, როდესაც მოდერნის მსოფლხატი კვანტური ფიზიკის კანონების აღმოჩენამ და ბუნებისმეცნიერების შემდგომმა განვითარებებმა საფუძვლიანად შეარყია და კვლავ არყევს, მოხდა მეცნიერული ჰარმონიკის გაცოცხლება, რომელიც უპირველესად ფიზიკურ, ბიოლოგიურ, სუბატომურ და მათემატიკურ საკითხებსა და მათ ფილოსოფიურ შეფასებას ეხება.

მნიშვნელოვანი ადრეული ეკლესიის მამები, მაგალითად კლიმენტი ალექსანდრიელი, ბუნებრივად პითაგორელურად იყვნენ განათლებულნი, და ყოვლისჰარმონიის სწავლება ადრეული ქრისტიანობის საერთო საკუთრებას ჰგავდა. წმინდა ათანასე ალექსანდრიელისგან მოდის მშვენიერი შედარება, რომელიც ღმერთს ლირაზე დამკვრელად წარმოგვიდგენს: იგი თავისი ქმნილებით, როგორც ლირით, ულამაზეს მუსიკას უკრავს და ასე ყველაფერს სრულყოფილ და ცოცხალ ჰარმონიაში ინარჩუნებს. რადგან ჩვენთვის მოსასმენი სფერო ამ ყოვლისმომცველი ყოვლისჰარმონიის მხოლოდ უმცირეს ნაწილს შეადგენს, მაგრამ იქ შესაცნობი კანონები, როგორც ქმნილების ფორმირების კანონები, ზოგადად მოქმედებს, საუბრობდნენ ასევე “დაფარულ” ჰარმონიაზე (harmonia aphanés).

თუმცა ძალიან ადრე გაჩნდა მცდელობები, ტონალური სისტემა ბუნებრივ მოცემულობებთან შედარებით გაემარტივებინათ, “გაეერთგვაროვნებინათ”. რაც ღმერთმა სამყაროს უშუალო ჭვრეტად, უკეთ: მოსმენად მოგვცა, აბსტრაქტულ სისტემაზე იქნა დაყვანილი, რითაც ადამიანის ცნობიერება ბუნების რეალობას, და მით უფრო პირველსახოვან რეალობას, დაშორდა. ასე შექმნა არისტოქსენოს ტარენტელმა პირველი “ანტიკური ტემპერაცია”, რომელმაც ბგერით საფეხურებს შორის ბუნებრივი განსხვავებები გააუქმა და ხელოვნური, აბსტრაქტული საფეხურები განსაზღვრა, რომლებიც ბუნებაში ასე არსად გვხვდება, მაგრამ წმინდა გამოთვლით ბევრად მარტივად სამართავია. არისტოქსენოსმა ოქტავა 72 ლიუტად დაყო, რის შედეგადაც წარმოიქმნა 12 თანაბარი ნახევარტონური ნაბიჯი, თითო 6 ლიუტის სიგანით; მაშინ რჩება მხოლოდ ერთი მთელი ტონი ზუსტად 12 ლიუტით. ეს უკვე მთლიანად შეესაბამება თანამედროვე ტემპერირებულ ტონალურ სისტემას, რადგან 6 არისტოქსენული ლიუტი უდრის თანამედროვე ტექნიკური საზომი ერთეულის 100 ცენტს.

არისტოქსენოსის შემდეგ ბიზანტიურ ეპოქაში უარი ითქვა ტონური ნაბიჯების ზომების ბუნებრივტონალური ინტერვალებიდან გამოყვანაზე. მიუხედავად ამისა, პრაქტიკაში ნამდვილი ბუნებრივი ბგერითი საფეხურები კვლავ იგალობებოდა და იგალობება, რადგან მუსიკოსებისა და მგალობლების პრაქტიკული სწავლება მუდამ “პირიდან ყურამდე” ხდებოდა. ბიზანტიურ მუსიკის თეორიაში სხვა ტრადიციებიც შევიდა, მაგალითად ალექსანდრიელი უნივერსალური მეცნიერის პტოლემეს მუსიკალური სისტემა. ამიტომ ბიზანტიურ მუსიკის თეორიაში, პტოლემეს სკოლასთან შესაბამისობაში, კვლავ განასხვავებენ მცირე, დიდ და ზედმეტად ფართო მთელ ტონს, ასევე სხვადასხვა სიგანის ნახევარტონებს, როგორც ეს ბუნებრივტონალურ შეფარდებებს შეესაბამება. მხოლოდ XX საუკუნის 80-იანი წლებიდან არსებობს ბიზანტიური საეკლესიო გალობის სახელმძღვანელოები, რომლებიც საეკლესიო ხმების წმინდად ტემპერირებულ ვარიანტებსაც იძლევა, თუმცა მხოლოდ როგორც “გვერდით ფორმას”.

დასავლეთ ევროპაშიც ბაროკოს ხანამდე კვლავ და კვლავ განიხილავდნენ წვრილი აწყობის, ინტონაციის, საკითხებს და ქმნიდნენ სხვადასხვა აწყობის სისტემებს, სანამ XVIII საუკუნეში საბოლოოდ საყოველთაოდ არ დამკვიდრდა თანაბრად ტემპერირებული სისტემა. გრიგორიანიკა გვიან შუა საუკუნეებამდე ჯერ კიდევ ბუნებრივტონალურ წვრილ ინტონაციაში იგალობებოდა, რომელსაც პითაგორეულს უწოდებდნენ და რომელიც მართლაც სწავლული ბოეთიუსის მეშვეობით ანტიკურ წყაროებთან მიდის. მოგვიანებით გრიგორიანული ქორალი ავტომატურად ერგებოდა შესაბამისი ეპოქის გავრცელებულ აწყობის სისტემებს და XIX საუკუნიდან დღემდე ტემპერირებული ტონალური სისტემის საფუძველზე იგალობება.

გერმანული ქორალის მუსიკალური სისტემა რომ ღვთისგან მოცემულ ბუნებრივ ტონალობაში მკაფიოდ დამკვიდრებულიყო და ერთდროულად მყარ მეცნიერულ საფუძველზე დამდგარიყო, ბუხჰაგენის მამებმა ბუნებრივი ინტერვალების სიგანეები სიმის სიგრძეთა შეფარდებებიდან მათემატიკურად გამოთვალეს, როგორც პითაგორელებიდან პტოლემემდე იყო მიღებული. ეს გამოთვლები მოიცავდა ყველა ბუნებრივ ინტერვალს, რომელიც პირველი 64 ნაწილობრივი ტონიდან მიიღება. ეს უკვე 700-ზე მეტი ბუნებრივი ბგერითი საფეხურია ოქტავაში. ისინი შემდეგ ინტენსიურ ხმოვან კვლევებში შემოწმდა და შეფასდა ამოცნობადობისა და მუსიკალურ-სულიერი მოქმედების მიხედვით. ამ საფუძველზე, ეკლესიურად გადმოცემული მახასიათებლებისა და ანტიკურ მუსიკის თეორიაში აღწერილი თვისებების საფუძველზე, უდიდესი სიზუსტით განისაზღვრა რვავე საეკლესიო ხმის ბგერითი საფეხურები და შეიქმნა შესაბამისი კილოს მოდელები, სკალები. ამ შრომას შეიძლება “გამოყენებითი ჰარმონიკა” ეწოდოს.

ჰარმონიკის საფუძველია ობერტონთა რიგის ბუნებით მოცემული კანონზომიერებები, რომლებიც შესაბამისობას პოულობს მიკრო- და მაკროკოსმოსის სხვადასხვა სფეროებში. ობერტონებად იწოდება ის ნაწილობრივი რხევები, რომლებიც ძირითადი რხევიდან, ძირითად ტონიდან წარმოიშობა. ობერტონთა რიგი მთელი რიცხვების შეფარდებებში ვითარდება. ამიტომ ყოველი ბუნებრივი ინტერვალი შეიძლება მთელი რიცხვების წილადით გამოისახოს. მუსიკის თეორიისთვის ეს წილადი ერთდროულად არის შესაბამისი ტონური დაშორების ან ნაბიჯის ინტერვალური მნიშვნელობა. ასე, მაგალითად, ოქტავას აქვს ინტერვალური მნიშვნელობა, სიმის სიგრძეთა შეფარდება, 1/2, კვინტას 2/3, ლიდიურ ტერციას 4/5, ეოლიურ სექსტას 5/8, ფრიგიულ სექსტას 8/13, მცირე სეკუნდას 9/10, პითაგორეულ სეკუნდას 8/9, დორიულ სეკუნდას 7/8 და ასე შემდეგ.

საეკლესიო ხმების ცხრილები გრაფიკულ წარმოდგენასა და ინტერვალის სიგანის მონაცემებთან ერთად შეიცავს ინტერვალურ მნიშვნელობებსაც, რათა ყოველი ბგერითი საფეხური, ძირითადი ტონიდან დანახული, მათემატიკურად ზუსტად განისაზღვროს და რიცხვთა სიმბოლიკით განიმარტოს და შეფასდეს. ინტერვალის სიგანე, როგორც ტრადიციულ ბიზანტიურ მუსიკალურ სახელმძღვანელოებში, შესაბამის ინტერვალურ ზომაშია მოცემული. პითაგორელები ოქტავას 71 ლიუტად ყოფდნენ, ხოლო ბიზანტიური სახელმძღვანელოები 68 ან 72 ლიუტიან დაყოფებს იყენებენ. გერმანული ქორალისთვის, არა უკანასკნელად რიცხვთა სიმბოლური მიზეზების გამო, საფუძვლად აღებულია ოქტავის 70 ლიუტად დაყოფა.

როდესაც მგალობლები შესაბამის წვრილ ინტონაციაში გალობენ, ცალკეული საეკლესიო ხმების ხასიათი ბევრად უფრო მკაფიოდ იჩენს თავს, ვიდრე ეს ტემპერირებულ აწყობაში ოდესმე იქნებოდა შესაძლებელი. რადგან ყოველ ბგერით საფეხურზე სხვადასხვა სამხმოვანებები მიიღება, ნაწილობრივ განსხვავებული სიგანის კვინტებითა და განსხვავებული ტერციული თვისებებით, წარმოიქმნება წარმოუდგენლად მდიდარი ფერები. ამის გამო გალობა თავდაპირველად უჩვეულოდ ჟღერს, მაგრამ საბოლოოდ მოიპოვება ჰიპერბორეული სიცხადისა და ძალის ხმები.

ბუნებრივტონალური ინტერვალების შესწავლა გარკვეულ ვარჯიშს მოითხოვს. დამხმარე საშუალებად გთავაზობთ გამოთვლის პროგრამას, სამწუხაროდ მხოლოდ Windows-ისთვის, რომლითაც ბუნებრივი ინტერვალების გამოთვლა და მოსმენა შეიძლება. იგი შეიცავს ზემოხსენებულ ბუნებრივ ბგერით საფეხურთა სიას განმარტებითი შენიშვნებით, ასევე ცხრილებს ყველა საეკლესიო ხმის ბგერითი საფეხურებით და ორ ცხრილს სმენის სავარჯიშოებისთვის. ალტერნატიულად შეიძლება გამოიყენოთ პროგრამები “Scala” ან “Pianotec” და იქ შესაბამისი მნიშვნელობები შეიყვანოთ. უფრო ღრმა ინტერესის შემთხვევაში შეგიძლიათ მიმართოთ წმინდა სამების მონასტრის მონაზვნებს.

☞ სახელმძღვანელო

სამუშაო საშუალებები

• ფაილი საეკლესიო ხმების მოსასმენად და სავარჯიშოდ (Excel)