Η αγία συνοδεία δεν είναι γήινη υπόθεση, αλλά μυστήριο. Θεμελιώνεται εξίσου στη δύναμη του Θεού και στη διάρρηξη του κλητού προς το Πνεύμα. Οι μοναχοί, λέει η αγία Παράδοση, είναι άγγελοι εν σώματι. Οι άγγελοι υπηρετούν τον Θεό με πλήρη ανιδιοτέλεια. Είναι ενωμένοι μεταξύ τους και με τον Θεό, το αιώνιο θεμέλιο της υπάρξεως, μέσα σε καθαρή αγάπη και παράδοση. Από αυτόν, την Παναγία Τριάδα, οι ανώτατοι άγγελοι, Σεραφείμ, Χερουβείμ και Θρόνοι, λαμβάνουν υπερυλική φωτεινότητα και χάρη και αναπνέουν την πνοή από τον Θεό. Είναι ΑΓΑΠΗ, ΓΝΩΣΗ και ΑΝΑΠΑΥΣΗ ΕΝ ΘΕΩ. Σε μακάριο χορό στέκονται ενώπιον του θρόνου του Θεού και ψάλλουν το αιώνιο “Άγιος, άγιος, άγιος”. Άλλοι φλέγονται από αγάπη, άλλοι θεωρούν με καθαρότατη γνώση, και στους τρίτους αναπαύεται ο Θεός, όπως και αυτοί αναπαύονται σε αυτόν.

Με βαθιά αγάπη στρέφονται προς όσους βρίσκονται κάτω από αυτούς και τους μεταδίδουν, όσο γίνεται τελειότερα και όσο εκείνοι μπορούν να δεχθούν, όσα οι ίδιοι έλαβαν άνωθεν. Οι μεσαίοι άγγελοι, κυριότητες, δυνάμεις και εξουσίες, κυβερνούν την αρμονία του σύμπαντος, οδηγούν και κατευθύνουν τους αγίους της Εκκλησίας του Θεού και πολεμούν ως στρατηγοί και ισχυροί πολεμιστές εναντίον των δυνάμεων του σκότους. Είναι υπέρλαμπρης ωραιότητας, εχθρικοί και απρόσιτοι σε κάθε εξευτελιστική δουλεία. Η εξουσία τους δεν εκφυλίζεται ποτέ σε τυραννία, αλλά είναι ανώτερη από κάθε αλλοτρίωση. Είναι γεμάτη αγαθότητα· εργάζεται ελευθερία, αυτογένεση και ανάβαση. Οι άγγελοι του κατώτερου χορού, αρχές, αρχάγγελοι και άγγελοι, οδηγούν λαούς και γένη, όπως και τις θεοαφιερωμένες συνοδείες, αποκαλύπτουν υποσχέσεις και χαρίσματα από τον Θεό και είναι με την πληρέστερη έννοια αγγελιοφόροι του Θεού. Οι άγγελοι αποστρέφονται κάθε εξαναγκασμό, διότι σέβονται την ελευθερία του ανθρώπου. (Πρβλ. Διονύσιος Αρεοπαγίτης, Περί της ουρανίου ιεραρχίας.)

Μπροστά σε αυτή την υπέργεια πραγματικότητα, το να εισέλθει ο άνθρωπος “στον χορό και την κοινωνία των αγγέλων”, όπως λέει η τάξη της μοναχικής κουράς, θα ήταν αδύνατο μόνο με ανθρώπινη δύναμη. Η χάρη όμως του Θεού δίνει δύναμη στον κλητό. Το έργο μας είναι να ακούσουμε την κλήση του Θεού και να την ακολουθήσουμε. Η οδός από τη γήινη προς την αγγελική μορφή υπάρξεως οδηγεί, στη γλώσσα του μύθου, πάνω από γέφυρα λεπτή σαν τρίχα και κοφτερή σαν σπαθί. Μόνο ο καθαρός εραστής, ο ολοκληρωτικά παραδομένος, μπορεί να την περάσει. Για αυτόν γίνεται πλατιά και εύκολη, και ασώματοι άγγελοι τον οδηγούν. Μια άλλη εικόνα μιλά για “άλμα από τον βράχο” και εκφράζει έτσι την ολοκληρωτική θυσία, κατά την οποία ο μοναχός προσφέρει τον εαυτό του ως δώρο αγάπης στον Θεό, το αιώνιο και άγνωστο θεμέλιο της υπάρξεως. Το να βαδίσει κανείς την οδό των μοναχών δεν είναι ζήτημα λογικών επιχειρημάτων, αλλά θεμελιώνεται βαθύτερα, στην αιωνιότητα, στην καρδιά του Θεού και στην καρδιά του κλητού.

Η υπέρβαση του ιδίου θελήματος, που είναι καθορισμένο από την αμαρτία, ανήκει στις δυσκολότερες απαιτήσεις της πνευματικής οδού. Μόνο έτσι μπορεί το μυστήριο της θεώσεως να γίνει πραγματικότητα. Γι’ αυτό οι πατέρες του Αγίου Όρους λένε ότι στην υπακοή περιέχονται ήδη όλα τα άλλα. Η υπακοή γεννά υπέρβαση, η υπέρβαση καθαρότητα, διαύγεια και αγάπη· και από αυτά ρέει κάθε κάλλος, κάθε αγαθότητα και αλήθεια στη γη. Η πνευματική υπακοή, πάλι, προέρχεται από τη γνώση, την αγάπη και την πιστότητα· αρχίζει εκεί όπου ο θείος πόθος βρίσκει τον σκοπό του.

Ο άγιος ορθόδοξος μοναχός και πατέρας της Εκκλησίας Βασίλειος ο Μέγας (328-379) επαινεί στις περιγραφές του μοναχισμού ιδιαίτερα την αγάπη και την ομόνοια που βασιλεύουν μεταξύ των αφιερωμένων στον Θεό. Αυτές κάνουν τη μοναστική κοινότητα να ζει και να ενεργεί σαν ένα σώμα, ή μάλλον σαν ένα πνεύμα σε πολλά σώματα. Αυτή η αγάπη και ομοψυχία δεν θεμελιώνονται στη σάρκα, αλλά στο Πνεύμα (πρβλ. Ιω. I 12-13· Ρωμ. VIII 9-11). Γίνονται δυνατές όταν ο καθένας υπερβαίνει τον εγωισμό του, ακολουθεί τον γέροντα σαν τον Χριστό μέσα σε αγία υπακοή και παραδίδεται ολοκληρωτικά στην αγάπη του Θεού (πρβλ. Ιω. XV 1-17· 1 Ιω. II 7-11· IV 7-21). Κανείς δεν ζητά τα δικά του· ο καθένας υπηρετεί το όλον και επιδιώκει να κάνει καλό στον αδελφό. Ο καθένας είναι ολοκληρωτικά στραμμένος προς τον τριαδικό Θεό, το αιώνιο θεμέλιο κάθε υπάρξεως και κάθε αγιασμού. (Πρβλ. Βασίλειος ο Μέγας, Ασκητικές διδασκαλίες.)

Ο δεσμός με τον τριαδικό Θεό βρίσκει την επίγεια αντιστοιχία του στον δεσμό με τη συγκεκριμένη ανθρώπινη κοινότητα. Ο Θεός είναι πιστός, γι’ αυτό και εγώ μπορώ να είμαι πιστός. Όπως στον ουρανό, έτσι και στη γη. Η πιστότητα, η αγάπη και η παράδοση του καθενός βρίσκουν στήριγμα στην παράδοση, την αγάπη και την πιστότητα του γέροντα και των αδελφών. Είναι μεγάλη τραγωδία όταν η παράδοση ενός νέου ανθρώπου πέφτει στο κενό ενός άδειου παραδοσιαρχισμού ή γίνεται αντικείμενο κατάχρησης από ψευδείς ηγέτες ή θεσμούς. Όπου η γήινη δύναμη και το μεγαλείο προβάλλονται υπερβολικά, υπάρχει ο κίνδυνος να αποσυρθεί το Πνεύμα. Γι’ αυτό ο αληθινός μοναχισμός δεν επιδιώκει να λάμψει σε ισχυρούς θεσμούς ή να κερδίσει το χειροκρότημα του πλήθους, αλλά πρώτα και σε όλα να ευαρεστήσει τον Θεό και να θεμελιωθεί ολοκληρωτικά σε αυτόν. Αυτό φέρνει από μόνο του κάποια απόσυρση και μοναξιά, διότι κανείς δεν μπορεί να υπηρετεί δύο κυρίους. Επειδή οι αληθινοί μοναχοί παραιτούνται συνειδητά από κάθε γήινη αξίωση εξουσίας, μπορούν, χάρη στην πνευματική ελευθερία, καθαρότητα και αμεσότητά τους προς τον Θεό, να είναι πνευματικοί σύμβουλοι και οδηγοί του πιστού λαού.

Όπως οι άγγελοι δεν σχηματίζουν απλώς “κοινότητα”, τουλάχιστον όχι με την κοσμική έννοια της κοινωνικότητας ή της ένωσης για κάποιον σκοπό, αλλά μέσα σε ιεραρχική συνοδεία, ως λειτουργοί, πνευματικοί πολεμιστές και υπηρέτες της αιώνιας Βασιλείας, σε υπέργεια αρμονία αφυπνίζουν, ενισχύουν και υπερασπίζονται πάντοτε το άγιο και τον αγιασμό σε όλα· όπως κανείς δεν ζητά το δικό του, αλλά ο καθένας γίνεται ακτινοβολία του αιώνιου πρωταρχικού φωτός, το οποίο ενώνει όλους από το άρρητο και υπερούσιο θεμέλιο και το οποίο καθένας λαμβάνει άνωθεν, έτσι και η μοναστική κοινότητα χαρακτηρίζεται καλύτερα με τον όρο αγία συνοδεία. Ο μοναχός εγκαθιστά πρώτα μέσα του την κυριαρχία του Αγίου, διότι αυτό σημαίνει ιεραρχία, καθαρίζοντας ανδρείως τον εαυτό του από κάθε τι που δεν είναι του Θεού, και ταυτόχρονα ανοίγεται με αγία δεκτικότητα στην εισροή της θείας χάριτος και δύναμης, του θείου φωτός. Η κάθαρση και ο φωτισμός ενεργούν την ένωση με τον Θεό. Έτσι θα αποκτήσει τη θεία σοφία. Γι’ αυτό λέγεται ότι ο μοναχισμός είναι η αληθινή φιλοσοφία· και αυτό δεν νοείται με αφηρημένη, διδακτική έννοια, αλλά με την έννοια της ζωής μέσα στην αγάπη και την αλήθεια.