Ίσον ονομάζεται ο βασικός φθόγγος ενός ύμνου ή ψαλμικής ψαλμωδίας, ο οποίος τίθεται από κάτω ως κρατημένος φθόγγος, σαν ισοκράτημα. Στη βυζαντινή χορική σημειογραφία με την ίδια λέξη δηλώνεται και το νεύμα για την επανάληψη φθόγγου. Ίσον σημαίνει “το ίδιο”.

Σε μεγαλύτερους ύμνους το ίσον ακολουθεί τα τετράχορδα· δηλαδή μόλις η μελωδία κινηθεί στο άνω τετράχορδο, ψάλλεται ο βασικός φθόγγος αυτού του τετραχόρδου. Και άλλες αλλαγές ίσου είναι δυνατές ως μέσα μουσικής εκφράσεως και εφαρμόζονται στην πράξη. Παρ’ όλα αυτά ο χαρακτήρας και η συμβολική του ίσου παραμένουν ίδια: σχηματίζει πάντοτε μόνιμη αρμονική βάση για το μέλισμα που κινείται πάνω και γύρω από αυτό. Γι’ αυτό στον κλασικό χορικό το ίσον δεν πρέπει να αλλάζει συχνά και πολύ λιγότερο διαρκώς. Ούτε τα διάφωνα διαστήματα αναγκάζουν σε αλλαγή ίσου. Αντίθετα, μέσα από την οξύτητα ορισμένων διαστημάτων σε σχέση με το ίσον αναγνωρίζεται ο χαρακτήρας του τρόπου.

Στην αρμονική αριθμητική του αξία το ίσον αντιστοιχεί στο 1, είναι λοιπόν εικόνα της αρχής, της προέλευσης και έτσι σύμβολο του αιώνιου πρωταρχικού θεμελίου, του ίδιου του Θεού. Επειδή το ίσον κρύβει μέσα του όλες τις δυνατότητες, αλλά βρίσκεται ακόμη πριν από την ανάπτυξη σε μουσικό μέλος, είναι σύμβολο του παρθενικού πρωταρχικού θεμελίου του είναι την παραμονή της δημιουργίας: “Το Πνεύμα του Θεού επεφέρετο επάνω στα ύδατα”, λέγεται στη Γένεση. Έτσι το ίσον είναι ειδικότερα σύμβολο του Θεού Πατέρα, του Δημιουργού, του ακατάληπτου και ανείπωτου πρωταρχικού θεμελίου. Σε ό,τι αισθητά συνηχεί μέσα του, είναι σύμβολο της τρίτης μορφής της Θεότητας, του Αγίου Πνεύματος. Και στη χριστιανική αριθμοσυμβολική το 1 εκφράζει έμμεσα το 3 και μαζί με το 1 αναγκαία το 3, διότι η Αγία Τριάδα Πατρός, Υιού και Πνεύματος είναι ο ένας Θεός σε τρεις υποστάσεις, αδιαίρετα και ασύγχυτα.

Ένας σύγχρονος Σέρβος γέροντας εξέφρασε αυτές τις σχέσεις σε πνευματική σύναξη σε αγιορείτικη μονή με τα λόγια: “Το ίσον στη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική είναι η απόδειξη της αποφατικής θεολογίας της Ορθόδοξης Εκκλησίας."

Μόλις το μέλισμα υψώνεται από το ίσον, προστίθεται στο σύμβολο η δεύτερη μορφή της θείας Τριάδος, ο Λόγος, ο Αιώνιος Λόγος. Στην αρχή του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου λέγεται ότι εν αρχή ήταν ο Λόγος, ότι ο Λόγος ήταν προς τον Θεό και Θεός ήταν ο Λόγος, ότι τα πάντα έγιναν δι’ αυτού και ότι μέσα του ήταν η ζωή και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Μόλις ο Λόγος έρχεται πάνω από “τα ύδατα της αρχής”, τα πάντα εισέρχονται στο είναι. Ο Λόγος έχει δημιουργική παντοδυναμία. Ο Θεός δημιούργησε τα πάντα με τον Λόγο του. Ο Λόγος είναι και ο Θεός στην ενανθρώπησή του, ο αιώνιος Λόγος που φέρνει τη ζωή. Το μέλος του χορικού αναπτύσσεται σε όλα τα επίπεδα από τον λόγο, έως τον φυσικό τονισμό και τη σύνταξη της γλώσσας. Δεν εξαντλείται όμως στην εξωτερική μορφή του, αλλά είναι ανάλογος φορέας της αρχετυπικής διάστασης του ιερού κειμένου. Αυτή η διάσταση περιέχεται ήδη στο κείμενο και ανοίγεται στον προσευχόμενο αναγνώστη εν Αγίω Πνεύματι. Στο μέλος όμως βρίσκεται συγχρόνως ένας δεύτερος, πιο άμεσος δρόμος της “σαρκώσεώς” του. Το χορικό μέλος είναι, ιδεατά, αντίλαλος του Λόγου πριν από όλες τις λέξεις, των θείων σκέψεων που στη πνευματική θεωρία φανερώνονται ως αρχέτυπα των όντων και δυνατότητες του γίγνεσθαι.

Η αρμονία του χορικού μέλους συνίσταται, πριν από κάθε μουσικοθεωρητική σκέψη, στη συμφωνία των πνευματικών ενεργειών και δυνάμεων με τις θείες σκέψεις και τα αρχέτυπα. Έτσι η σχέση του μέλους προς το ίσον εικονίζει την αιώνια αναφορά, religio, του μορφοποιημένου είναι προς το πρωταρχικό θεμέλιο κάθε είναι.

Σε αυτή τη συνεργία του ίσου με το μέλος αποκαλύπτεται συγχρόνως το τρίτο, το οποίο όμως περιέχεται ήδη και στο ένα και στο άλλο. Ο Ιησούς λέει στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: “Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα” και “Όποιος βλέπει εμένα, βλέπει τον Πατέρα”. Αυτή η θέαση όμως αφυπνίζεται εν Αγίω Πνεύματι. Όταν ο Σίμων Πέτρος λέει στον Ιησού: “Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζώντος Θεού”, ο Κύριος απαντά ότι αυτό δεν του το αποκάλυψε σάρκα και αίμα, αλλά ο Πατέρας στους ουρανούς. Το Πνεύμα δεν ονομάζεται εκεί άμεσα, αλλά αυτό είναι που αφυπνίζει κάθε πνευματική γνώση, ενεργεί με την ενοίκησή του στον άνθρωπο και μεταδίδει τη θεία χάρη και δύναμη. Μόνο την Πεντηκοστή μπόρεσαν οι Απόστολοι να μιλήσουν στην “πρωταρχική γλώσσα”, δηλαδή ταυτόχρονα σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Όπως το Πνεύμα του Θεού κινείται πάνω από τα ύδατα της αρχής, όπως αφήνει να γνωριστούν ο Αιώνιος Λόγος και ο Πατέρας, έτσι κινεί το άγιο παιχνίδι αγάπης των δυνάμεων. Είναι ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών, αγαπών, αιώνιος Θεός. Κατά την ουσία είναι ένα με τον Πατέρα και τον Υιό· κατά την υπόσταση είναι μοναδικός και αυτοτελής, όπως ο Πατέρας και ο Υιός. Έτσι η Αγία Τριάδα είναι ασύγχυτη και αδιαίρετη, ο ένας Θεός σε τρεις υποστάσεις.

Στην απαγγελία των ιερών κειμένων το ίσον προβάλλει καθαρά. Κάθε λειτουργική εκφώνηση γίνεται σε έναν πάντοτε ίδιο φθόγγο, το σύμβολο του αιώνιου πρωταρχικού θεμελίου, και έτσι φανερώνει το απαγγελλόμενο κείμενο ως ιερό, ως λόγο του Πατέρα, ως πνευματοκίνητο λόγο της αιώνιας Εκκλησίας.

Όταν στις ακολουθίες ψάλλεται το ίσον, αυτό δεν έχει μόνο μουσική σημασία. Ο μοναχός, όπως και ο κοσμικός εκκλησιαστικός ψάλτης, μαθαίνει να συνδέει με το ίσον την πνευματική προσευχή. Υπάρχει μυστική εσωτερική σχέση ανάμεσα στην πράξη της πνευματικής προσευχής και στο ίσον. Δεν δίνεται απλώς αυτόματα από τη μουσική πράξη του ίσου, παρότι το ίσον φέρει μέσα του αυτή την πνευματική δυνατότητα, αλλά εξαρτάται πάντοτε και από τη συνείδηση, την ορθή εσωτερική στάση, τον πνευματικό προσανατολισμό και την καλή ένταση του ψάλτη. Το ίσον ως απλώς εξωτερικό, “σαρκικά” ψαλλόμενο ακουστικό φαινόμενο στερείται ακόμη της πνευματικής διαφώτισης. Αν το σύμβολο γίνει ενεργό, αυτό εξαρτάται από τον ψάλτη, από το Άγιο Πνεύμα και από τη συνεργία των δύο.

Αυτό ισχύει για την ιερή ψαλμωδία συνολικά, όπως και για όλες τις άλλες πειθαρχίες της θεουργίας. Ο ψάλτης, ο ακόλουθος, ο διάκονος, ο ιερέας, κάθε παρών μοναχός, όλοι πρέπει να συλλαμβάνουν το πνευματικό νόημα και να το φέρουν μέσα στο μέλος και στην ιερή τέλεση, ώστε μέσα από τις λέξεις να διαφαίνεται ο Αιώνιος Λόγος. Τότε η πνευματοφόρα ψαλμωδία τραβά το πέπλο της εξωτερικής κατανόησης και ανοίγει καρδιά και πνεύμα στη θεωρία του νοήματος και των αρχέτυπων.